شهرستان کاشمر در حال تجربه یک تحول جمعیتی شتابزده و بیسابقه است. این تحول که ترکیبی از «سقوط آزاد نرخ باروری» و «شتاب به سمت ساختار سنی سالمند» است، آینده اجتماعی، اقتصادی و حتی فرهنگی این منطقه را با پرسشهای جدی روبرو کرده است.
نرخ باروری کلی(تعداد فرزندان متولد شده از هر زن در سن باروری) در کاشمر از ۱.۷۲ در سال ۱۴۰۲ به رقم غیرمنتظره ۱.۵۱ در سال ۱۴۰۳ و در ۶ ماهه اول امسال به ۰.۶۴ سقوط کرده است. این رقم نه تنها بسیار پایینتر از نرخ جایگزینی جمعیت(۲.۱) است، بلکه از میانگین کشوری نیز کمتر بوده و نشان میدهد نسل آینده این شهرستان از نظر کمی، کمتر از نصف نسل حاضر خواهد بود.
در گذشته، سالانه به طور میانگین حدود ۳۵۴۱ تولد در شهرستان ثبت میشد؛ این آمار در سال ۱۴۰۳ به ۱۷۹۵ تولد تقلیل یافته که حاکی از کاهش بیش از ۵۰ درصدی است. همچنین، مقایسه سالهای ۱۴۰۲ و ۱۴۰۳ نشان میدهد ۲۵۰ تولد کمتر به ثبت رسیده که روند کاهشی را تشدید میکند.
در آیندهای نزدیک، جمعیت کمجانِ جوان و فعال، باید هزینههای بازنشستگی و سلامت جمعیت انبوه سالمند را تأمین کند که این امر فشار غیرقابل تحملی بر دوش اقتصاد محلی و خانوادهها خواهد بود؛ ضمن اینکه صنایع محلی، کشاورزی و بخش خدمات با بحران کمبود نیروی کار مواجه خواهند شد که به طور مستقیم رونق اقتصادی منطقه را هدف قرار میدهد.
عبور از «درُوازه طلایی» جمعیت و حرکت شتابان به سمت سالمندی
جمعیتشناسان به دورهای که در آن جمعیت جوان و فعال(سن کار) یک جامعه به حداکثر خود میرسد، «درُوازه طلایی جمعیت» میگویند. این دوره، یک فرصت استثنایی برای سرمایهگذاری، توسعه اقتصادی و تقویت زیرساختهاست. به نظر میرسد کاشمر در سالهای گذشته از این دروازه عبور کرده و اکنون در حال ورود به مرحلهای است که سهم سالمندان از جامعه به سرعت در حال افزایش است.
مجتبی قائمی مدیر مرکز بهداشت کاشمر از سهم ۱۰.۵ درصدی سالمندان در این شهرستان خبر داد و گفت: هماکنون ۱۸ هزار و ۳۴۹ نفر معادل ۱۰.۵ درصد از جمعیت کاشمر را سالمندان تشکیل میدهند.
وی با بیان اینکه این رقم از میانگین کشوری بالاتر است و نشان میدهد سرعت سالمند شدن جمعیت در این شهرستان نگرانکننده است، افزود: جامعه کاشمر نتوانسته است از «فرصت طلایی» گذشته که نیروی جوان فراوانی در اختیار داشت، به طور کامل برای توسعه زیرساختهای اقتصادی و اجتماعی بهرهبرداری کند.
قائمی با اشاره به اینکه اکنون، این فرصت در حال تبدیل به یک «تهدید جدی» است، خاطرنشان کرد: سالمندی جمعیت به معنای افزایش شیوع بیماریهای مزمن و پرهزینه است که سیستم بهداشتی منطقه را تحت فشار قرار میدهد.
وی با اعلام اینکه سالمندان عموماً در مرحله مصرف کننده خالص هستند و این امر میتواند منجر به کاهش نرخ سرمایهگذاری و نوآوری در منطقه شود، اظهار کرد: برای مدیریت این چالش دوگانه، نیاز به یک برنامه جامع و فوری است.
معاون بهداشتی شهرستان کاشمر با بیان اینکه احیای نرخ باروری نیازمند اجرای سیاستهای تشویقی مؤثر و فرهنگسازی هدفمند، بهویژه در مناطق روستایی است، بیان کرد: این سیاستها باید موانع اقتصادی(مسکن، اشتغال، درآمد) و اجتماعی(دغدغههای تربیتی و آیندهنگرانه) را که خانوادههای جوان را از فرزندآوری بازمیدارد، برطرف کند.
وی با تأکید بر اینکه باید برای ارتقای کیفیت زندگی سالمندان موجود برنامهریزی کرد، گفت: این برنامهها شامل آموزش مهارتهای مراقبتی به خانوادهها، ایجاد شبکههای اجتماعی حمایتی و ارائه خدمات بهداشتی و مشاورهای متناسب با نیازهای سالمندان میشود. همچنین آموزش استفاده از تکنولوژیهای نوین و تشویق به زندگی فعال و سالم به سالمندان کمک میکند تا دوران پربارتری داشته باشند.
قائمی با اشاره به اینکه با توجه به کاهش تعداد نیروی کار، باید بر افزایش بهرهوری از طریق آموزشهای مهارتی، مکانیزاسیون و جذب سرمایهگذاری در صنایع دانشبنیان تمرکز کرد، تصریح کرد: شهرستان کاشمر در یک گذار جمعیتی تاریخی قرار دارد.
ترکیب نرخ باروری بسیار پایین و سهم فزاینده سالمندان، آینده این منطقه را از نظر نیروی انسانی، توسعه اقتصادی و پویایی اجتماعی با چالش مواجه کرده است. به نظر میرسد «درُوازه طلایی جمعیت» بدون بهرهبرداری کامل پشت سر گذاشته شده و اکنون زمان آن است که با عزمی جدی و برنامهای همهجانبه، از تبدیل این چالش به یک بحران غیرقابل مدیریت جلوگیری شود. حل این بحران نیازمند همکاری همه نهادهای دولتی، بخش خصوصی و خود جامعه است.
مدیر مرکز بهداشت کاشمر ادامه داد: کاهش نرخ باروری در شهرستان کاشمر یک چالش جدی است که نه تنها وضعیت جمعیت را تحت تأثیر قرار میدهد، بلکه میتواند تبعات اقتصادی و اجتماعی عمیقتری نیز به همراه داشته باشد.
وی خاطرنشان کرد: آمارها نشان میدهند که تغییرات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی بهویژه در سالهای اخیر، به کاهش تعداد تولدها و تمایل به فرزندآوری منجر شده است. این وضعیت به ویژه در میان جوانان و خانوادهها محسوس است و نیاز به توجه جدی و کار فرهنگی مؤثر را نمایان میسازد.
دیدگاهتان را بنویسید